Recenzja książki „Tradycje i zwyczaje na Dolnych Łużycach” Justyny Michniuk
W połowie września 2025 roku na polskim rynku wydawniczym ukazała się książka autorstwa Justyny Michniuk, poruszająca rzadko eksploatowany w Polsce temat tradycji i zwyczajów Dolnołużyczan. Jako że sam pochodzę z terenów tej części Łużyc, która po drugiej wojnie światowej przypadła Polsce (tzw. Ziemie Odzyskane), oraz od wielu lat interesuję się szeroko rozumianą kulturą ludową Słowian, postanowiłem zapoznać się z omawianym dziełem.
Ponieważ nie posiadam wykształcenia kierunkowego w dziedzinie etnologii czy antropologii kulturowej, moja ocena nie ma charakteru fachowego, lecz dotyczy odbioru publikacji z perspektywy czytelnika niespecjalisty zainteresowanego tematyką.
Tytuł: Tradycje i zwyczaje na Dolnych Łużycach.
Troska o zachowanie kultury mniejszościowej
Autor: dr Justyna Michniuk
Data wydania: 2025
Wydawnictwo: Novae Res
Liczba stron: 334
Oprawa: miękka
O autorce
Dr Justyna Michniuk – doktor nauk społecznych, badaczka kultury i tradycji Serbołużyczan, najmniejszego narodu słowiańskiego zamieszkałego w Niemczech. Od wielu lat prowadzi badania terenowe w Dolnych Łużycach, dokumentując obrzędy, zwyczaje i język dolnołużycki. Autorka licznych publikacji naukowych i popularnonaukowych w Polsce i Niemczech, związana m.in. z czasopismami „Nowy Casnik”, „Serbske Nowiny” i „Rozhlad”. Autorka artykułów ukazujących się również na iSAP- Słowiańskiej Agencji prasowej. Absolwentka filologii bałkańskiej i stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, specjalizuje się w problematyce wielojęzyczności i ochrony dziedzictwa mniejszości narodowych. Autorka książki Tradycje i zwyczaje Serbołużyczan na Dolnych Łużycach. Troska o zachowanie kultury mniejszościowej (2025).
Struktura i założenia metodologiczne publikacji
Książka została podzielona na trzy główne części oraz zakończenie. Pierwsza część stanowi zarys dziejów narodu dolnołużyckiego od wczesnego średniowiecza po czasy współczesne, druga poświęcona jest opisowi tradycji i zwyczajów ludowych, natomiast trzecia skupia się na charakterystyce stroju ludowego.
Całość poprzedzona została wstępem, w którym autorka omawia przyjętą przez siebie metodykę i metodologię badań, uzupełniając je o wątek osobisty – biograficzny kontekst, który pozwala lepiej zrozumieć jej motywacje oraz zaangażowanie w temat.
Tożsamość Dolnołużyczan w kontekście historycznym i współczesnym
W części historycznej Michniuk kładzie nacisk na długotrwały proces germanizacji oraz wynikające z niego prześladowania i nietolerancję wobec społeczności łużyckiej. Autorka przytacza liczne przykłady systemowych ograniczeń nakładanych na Łużyczan od średniowiecza po XX wiek, prowadzących do marginalizacji ich języka i kultury.
Zwrócono również uwagę na skutki powojennej polityki gospodarczej NRD – zwłaszcza rabunkowej eksploatacji złóż węgla brunatnego – która przyczyniła się do zniszczenia wielu wsi i osłabienia lokalnych tradycji.
W rozdziałach dotyczących współczesności autorka omawia inicjatywy mające na celu ochronę języka łużyckiego przed zanikiem. Szczególne miejsce zajmuje tu opis nowoczesnych metod nauczania, w tym techniki immersyjnej, polegającej na całkowitym zanurzeniu w języku i wykorzystywaniu go jako jedynego środka komunikacji w określonych sytuacjach. Metoda ta, zbliżona do naturalnego procesu przyswajania języka przez dzieci, ukazana została jako obiecujące narzędzie rewitalizacji języków mniejszościowych.
Warstwa interpretacyjna i zaangażowanie autorki
Oprócz warstwy faktograficznej w książce obecny jest także wymiar interpretacyjny, w którym Michniuk przyjmuje perspektywę zaangażowaną, zbliżoną do aktywizmu na rzecz zachowania tożsamości i kultury Dolnołużyczan.
Autorka zauważa jednak, że przywiązanie współczesnych Dolnołużyczan do własnej kultury i języka jest stosunkowo słabe. W mojej ocenie stanowi to niewykorzystany potencjał analityczny – wskazane byłoby rozwinięcie refleksji nad tym, jakie argumenty mogłyby uzasadniać wartość zachowania odrębności kulturowej w realiach globalizującego się świata, choć należy przyznać, że taka analiza mogłaby wykraczać poza ramy pracy etnograficznej.
Rok obrzędowy Dolnych Łużyc – struktura i znaczenie rytuałów
Najciekawszą część książki stanowi, moim zdaniem, rozdział poświęcony obrzędowości dolnołużyckiej. Rok obrzędowy został tu podzielony na cztery pory roku, z których każda omówiona jest w porządku chronologicznym. Ciekawym rozwiązaniem edytorskim są zwięzłe podsumowania w formie tabel, zawierających nazwy i opisy poszczególnych zwyczajów.
Na uwagę zasługują także materiały uzupełniające – m.in. zestawienia tradycyjnych wzorów serbołużyckich stosowanych na pisankach wielkanocnych oraz zapisy pieśni wykonywanych podczas zapustnych korowodów.
Czytelnik odnajdzie tu zarówno obrzędy wspólne dla szeroko pojętej tradycji słowiańskiej – jak wnoszenie gaika (nowego latka), topienie Marzanny, zdobienie jajek czy turlanie ich ze wzgórza – jak i zwyczaje unikatowe, charakterystyczne dla Dolnych Łużyc. Do tych ostatnich należy m.in. jesienny obrzęd wyboru króla żniw (Superkokot, czyli „Superkogut”).
Większość opisanych praktyk ma swoje źródło w przedchrześcijańskich wierzeniach Słowian, co autorka trafnie wskazuje jako przykład „struktur długiego trwania” w kulturze ludowej.
Symbolika i ewolucja stroju dolnołużyckiego
Ostatnia część książki poświęcona jest szczegółowej analizie stroju ludowego Dolnołużyczan, jego współczesnych adaptacji oraz zróżnicowania regionalnego. Michniuk podkreśla, że najbardziej charakterystycznym elementem stroju kobiecego są czepce (lapa).
Kolory odgrywały w tradycyjnym ubiorze istotną rolę semiotyczną: czerwień oznaczała stan wolny, zieleń – małżeństwo, biel – żałobę, natomiast czerń – uroczystości religijne. Autorka odnotowuje także współczesną tendencję do wzbogacania stroju o odcienie niebieskie i fioletowe.
Rozdział ten w sposób udany domyka całość książki, ukazując ciągłość i żywotność tradycji w zmieniających się realiach społeczno-kulturowych.
Znaczenie publikacji dla polskiej etnologii
Podsumowując, książka Justyny Michniuk stanowi cenne i potrzebne opracowanie poświęcone kulturze Dolnołużyczan – tematowi dotąd marginalnie obecnemu w polskim piśmiennictwie naukowym. Autorka łączy rzetelność badawczą z wrażliwością kulturową i umiejętnością popularyzacji wiedzy.
Autor recenzji: Patryk Paterek
Korekta: Karolina Lisek
W ramach iSAP – Słowiańska Agencja Prasowa
Recenzja powstała w oparciu o egzemplarz recenzencki od Wydawcy.
